Khoảng cách xà gồ mái tôn: cách xác định theo bảng span
Khoảng cách xà gồ mái tôn không có số cố định: cách phân biệt bước và nhịp xà gồ, tra span tôn nhịp cuối/giữa, kiểm tải gió, vít, C/Z và lập BOQ sau khi duyệt.

Khoảng cách xà gồ mái tôn bao nhiêu là hợp lý? Không có mức 0,8 m, 1 m hay 1,2 m mặc định cho mọi mái nhà dân, mái che hoặc nhà xưởng. Bước xà gồ phải đáp ứng đồng thời khả năng vượt nhịp của tấm lợp, vít/clip liên kết và kết cấu xà gồ dưới tải trọng của đúng công trình. Đặc biệt, khoảng cách được phép ở nhịp giữa chưa chắc được dùng ở nhịp cuối hoặc vùng góc mái chịu gió hút lớn.
Cách xác định đúng: Chốt mã tôn, độ dày thép nền BMT, kiểu bắt vít/clip và hướng dẫn lắp đặt → xác định tải trọng, vùng gió, nhịp đầu/giữa → tra bảng span hoặc báo cáo thử nghiệm của đúng sản phẩm → kiểm tiết diện C/Z, nhịp khung, giằng và liên kết → lập bản vẽ vị trí từng hàng xà gồ để kỹ sư duyệt. Chỉ sau khi bước và vị trí các hàng đã được duyệt mới bóc số hàng, mét dài và số cây cần mua.
1. Bước xà gồ và nhịp xà gồ khác nhau thế nào?
| Đại lượng | Hướng đo | Điều kiện quyết định |
|---|---|---|
| Bước xà gồ (purlin spacing) | Khoảng cách giữa các hàng đỡ tôn liên tiếp, thường tính theo chiều dốc và theo tim hàng đúng quy ước bản vẽ | Nhịp tấm mái, vùng gió, tải bảo trì, sơ đồ vít/clip, giới hạn xà gồ |
| Nhịp xà gồ (purlin span) | Khoảng cách giữa các gối đỡ của cùng một thanh xà gồ, dọc theo thanh giữa hai khung/kèo | Tiết diện C/Z, BMT, mác thép, tải, độ võng, ổn định, giằng và liên kết |
| Đoạn mái đua | Phần tấm tôn vượt ra ngoài hàng đỡ cuối | Giới hạn overhang, mép bắt vít và máng xối của đúng hệ tấm |
Mái có bước xà gồ nhỏ nhưng nhịp xà gồ giữa hai khung quá dài vẫn có thể không đạt. Ngược lại, xà gồ đủ khả năng chịu tải chưa chứng minh tấm tôn và vít được phép vượt một khoảng đỡ bất kỳ. Đừng nhầm khổ phủ hữu dụng của tôn (theo chiều ngang tấm khi chồng mí) với nhịp chịu lực của tôn theo chiều dốc.
2. Đọc bảng span của tôn mái: không chỉ nhìn số lớn nhất
Để đọc bảng của nhà sản xuất, cần có tên hãng, mã biên dạng, chiều cao sóng, BMT, cấp thép, hệ liên kết và phiên bản hướng dẫn. Cùng tên “tôn 5 sóng” hoặc “tôn 4 dem” không đủ định danh sản phẩm. Bảng span có thể dùng các thuật ngữ sau:
| Thuật ngữ | Cách hiểu | Lỗi cần tránh |
|---|---|---|
| Single span – nhịp đơn | Một đoạn tấm được đỡ theo cấu hình nhịp đơn của tài liệu | Dùng số của hệ liên tục cho tấm chỉ làm việc một nhịp |
| End span – nhịp cuối | Khoang ở đầu hệ tôn liên tục theo cách định nghĩa của catalogue | Áp giới hạn nhịp giữa cho vị trí đầu mái |
| Internal span – nhịp giữa | Khoang nằm bên trong hệ liên tục theo cấu hình thử và lắp đặt | Lấy giá trị lớn nhất áp cho mọi khoang, bất kể loại gối |
| Overhang – mái đua | Đoạn tấm vượt ra ngoài gối đỡ cuối | Nhầm giới hạn mái đua với bước hai hàng xà gồ |
| Wind pressure capacity | Khả năng theo áp lực gió và điều kiện liên kết được thử hoặc tính theo tài liệu | Chỉ kiểm tải xuống mà bỏ quên gió hút/vít nhổ |
| Maintenance/concentrated load | Điều kiện tải tập trung hoặc tải bảo trì theo phạm vi công bố | Coi mái là sàn đi lại thường xuyên chỉ vì đã tra một bảng span |
Chẳng hạn, công cụ kiểm khả năng chịu tải tấm lợp của LYSAGHT Việt Nam yêu cầu nhập riêng khoảng cách tại nhịp cuối, nhịp giữa và các vùng mái, rồi kiểm cả gió hút và tải đi lại. Đây là ví dụ về quy trình xác minh theo sản phẩm; kết quả tính tham khảo theo hệ tiêu chuẩn và điều kiện riêng của công cụ không tự thay thế thiết kế hoặc tiêu chuẩn được dự án tại Việt Nam áp dụng. Danh mục profile overview của LYSAGHT cũng cho thấy các loại tôn có kiểu liên kết, BMT và yêu cầu độ dốc khác nhau.
3. Những yếu tố cần kiểm khi quyết định bước xà gồ
| Yếu tố | Vì sao quan trọng? | Dữ liệu phải có |
|---|---|---|
| Loại tôn và BMT | Biên dạng, vật liệu, chiều dày ảnh hưởng khả năng vượt nhịp | Hãng, mã tôn, BMT, cấp thép, catalogue chính xác |
| Gió hút và gió ép | Vùng mép, góc, nóc có thể chịu áp lực khác vùng giữa mái | Tải gió theo thiết kế, vùng mái và sơ đồ liên kết |
| Vít/clip và đỡ tôn | Khả năng liên kết có thể chi phối trước giới hạn của bản thân tấm | Loại vít/clip, số lượng, vị trí, vật liệu và BMT gối đỡ, thử nghiệm nếu áp dụng |
| Nhịp và tiết diện xà gồ | Thanh phải chịu tải từ diện tích mái mà nó đỡ, đồng thời kiểm độ võng và ổn định | C/Z, kích thước mặt cắt, mác, BMT, nhịp khung, giằng |
| Bảo trì và thiết bị mái | Tải người, pin, quạt, ống, máng cáp hoặc điểm treo có thể tạo tải bổ sung | Sơ đồ vị trí, đường đi bảo trì, tải và hệ truyền lực được duyệt |
| Hình học và thoát nước | Độ dốc, mái đua, chồng mí, lỗ xuyên mái cần xử lý riêng | Mặt bằng/mặt cắt mái và chi tiết mép, nóc, máng |
Với thiết kế tải trọng trong nước, TCVN 2737:2023 – Tải trọng và tác động là một nguồn tiêu chuẩn quốc gia để kỹ sư xác định tải và tổ hợp theo phạm vi áp dụng. Tuy nhiên, chỉ biết số hiệu TCVN chưa đủ để tự tính bước xà gồ: phải có dữ liệu công trình, tiêu chuẩn kết cấu liên quan và báo cáo năng lực của đúng hệ tôn/xà gồ. Không lấy kết quả từ công cụ theo ASCE hoặc hệ quy phạm khác rồi áp nguyên vào bản vẽ mà không có đối chiếu kỹ thuật.
4. Kiểm hệ xà gồ C/Z cùng với giới hạn của tôn và vít
Thay một xà gồ C bằng Z hoặc tăng BMT thanh không tự cho phép nới rộng khoảng cách hàng. Khả năng chịu lực, độ võng, mất ổn định xoắn và tương tác với mái phụ thuộc tiết diện đầy đủ, nhịp khung, sơ đồ nhịp đơn/liên tục/nối chồng, giằng bridging, cleat, bu lông và cấu hình liên kết. Kiểm riêng tải trọng hướng xuống và gió hút.
Ví dụ số học minh họa, không dùng để thiết kế: giả sử một tải phân bố đều hướng xuống q = 0,60 kN/m² tác dụng trên mặt mái và chỉ xét một dải phân tải đơn giản cho xà gồ giữa. Nếu bước hàng là 1,00 m, tải đường gần đúng q × s = 0,60 kN/m; nếu bước tăng lên 1,20 m, tải đường tăng lên 0,72 kN/m (tăng 20%). Phép nhân này chỉ giải thích sự thay đổi bề rộng nhận tải, không tính khả năng chịu lực, tải gió hút, tải tập trung, độ võng hoặc sự phù hợp của bước 1,00/1,20 m. Không lấy hai giá trị trong ví dụ để bố trí mái thực.
Để nhận biết đầy đủ tiết diện, xem cách đọc quy cách xà gồ C/Z/U và phân biệt hệ C, Z theo sơ đồ nhịp. Tài liệu LYSAGHT Zed/Cee minh họa cấu hình hệ, nhưng các thông số của một hãng không được tự áp thành quy tắc cho hãng khác.
5. Bốn phép kiểm trước khi chốt khoảng cách trên từng vùng mái
Thay vì công bố một số khoảng cách theo tên công trình, hãy để người thiết kế điền kết quả tra cứu cho mỗi vùng mái và mỗi kiểu nhịp. Bảng sau chỉ là mẫu đối chiếu, không phải bảng span có số liệu được chứng nhận:
| Giới hạn cần kiểm | Căn cứ lấy từ đâu? | Trạng thái cần ghi |
|---|---|---|
| Khả năng tấm mái tại nhịp cuối/giữa | Bảng span đúng profile, BMT, kiểu nhịp, tải và điều kiện lắp | Giá trị cho từng kiểu nhịp đã được xác minh |
| Gió hút và khả năng vít/clip | Tải gió từng vùng và dữ liệu liên kết đúng hệ, gối đỡ thực tế | Giá trị/điều kiện được phép theo vùng mép, góc, giữa |
| Khả năng hệ xà gồ | Kiểm kết cấu theo C/Z, nhịp khung, tải, độ võng, ổn định, giằng | Đạt hoặc cần điều chỉnh tiết diện, giằng, nhịp hay bước |
| Vị trí đặc biệt và điều kiện sử dụng | Chi tiết nóc, máng, mái đua, chồng tấm, lỗ xuyên, tải tập trung | Hàng phụ, chi tiết đỡ và bản vẽ được phê duyệt |
Trong cùng một vùng và cùng một kiểu nhịp, bước được bố trí không được vượt bất kỳ giới hạn phù hợp nào đã được xác nhận. Đây chỉ là một điều kiện cần: phải đồng thời bảo đảm sơ đồ xà gồ, vật liệu, tải và liên kết được tính theo thiết kế, không được chỉ lấy số nhỏ nhất của vài bảng khác điều kiện rồi coi là đã xong thiết kế.
6. Những vị trí thường cần kiểm tra riêng
- Mép, góc, diềm và mái đua: gió hút, vít mép, chiều tôn nhô ra và liên kết với máng xối có thể chi phối.
- Nóc, thung, giao mái–tường: cần kiểm chồng mí, chống nước và hàng đỡ bổ sung theo chi tiết.
- Nối ngang tấm: chỉ bố trí khi hệ tôn cho phép và có gối/chi tiết bắt vít đúng hướng dẫn.
- Giếng trời, tấm lấy sáng và lỗ xuyên: kiểm tải, xử lý cắt tôn và các cấu kiện chuyển tải tại mép lỗ.
- Pin mặt trời, quạt, đường bảo trì: không truyền tải tập trung vào tấm mái hoặc xà gồ bất kỳ khi chưa có thiết kế.
- Vùng đổi độ dốc hoặc đổi profile: không bê nguyên bố trí hàng từ vùng mái kế cận.
An toàn: tấm mái không tự là sàn đi lại. Nếu công việc bắt buộc có người lên mái, phải có phương án bảo vệ chống ngã, lối đi và kiểm tra tải theo thiết kế; không dựa vào một dòng “maintenance load” của catalogue để coi đi lại là an toàn.
7. Mẫu dữ liệu cần gửi kỹ sư trước khi bóc vật tư mái
| Nhóm dữ liệu | Thông tin cần điền |
|---|---|
| Công trình | Địa điểm, chiều cao, mặt bằng và mặt cắt, hình dạng mái, độ dốc, vùng gió theo hồ sơ |
| Tôn mái | Hãng/profile, BMT, mác, lớp phủ, khổ hữu dụng, kiểu vít/clip, catalogue và phiên bản |
| Xà gồ | C/Z, mặt cắt đầy đủ, BMT, mác, nhịp giữa khung, chiều dài, sơ đồ nối, bridging |
| Tải | Tải gió, trọng lượng các lớp mái, tải bảo trì, trần, pin, thiết bị treo và tải đặc biệt |
| Chi tiết | Mép mái, máng, nóc, lỗ xuyên, mái đua, điểm nối tôn và vùng đổi profile |
| Đầu ra mong muốn | Bản vẽ vị trí từng hàng, bước theo từng vùng, chi tiết vít/clip, giới hạn và người phê duyệt |
Ví dụ yêu cầu gửi người thiết kế: “Nhờ kiểm tra bước xà gồ theo profile và BMT tôn đã chọn, tải gió và vùng mái của công trình; đối chiếu nhịp cuối/giữa, liên kết vít/clip, tải bảo trì cùng năng lực hệ C/Z. Vui lòng phát hành sơ đồ hàng xà gồ và chi tiết hàng mép, nóc, lỗ xuyên có mã revision trước khi chúng tôi bóc BOQ.” Đây là mẫu thông tin, không phải hồ sơ thiết kế được phê duyệt.
8. Chỉ tính số hàng và mét dài sau khi có sơ đồ được duyệt
Khi bản vẽ đã xác định tọa độ hàng đầu, hàng cuối, bước theo từng vùng và hàng bổ sung, mới tổng hợp số hàng và mét dài xà gồ. Không tự chia đều từ mép đến nóc nếu có đoạn mái đua, vùng gió hoặc hàng phụ. Bóc riêng từng mã C/Z, chiều dài cắt, lap nối chồng, vị trí đột lỗ, giằng, cleat và bu lông để hỏi giá.
Xem tiếp cách tính số lượng xà gồ mái tôn sau khi chốt khoảng cách và checklist gửi báo giá xà gồ–tôn. Không coi một con số tính theo mét là bằng chứng hệ kết cấu đạt yêu cầu.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng cách xà gồ mái tôn 1 mét có dùng được cho mọi mái không?
Không. Mức 1 m chỉ có thể được xem xét khi có kiểm tra theo đúng mã tôn, BMT, kiểu nhịp, gió, liên kết, xà gồ và điều kiện sử dụng. Không sử dụng con số kinh nghiệm để thay bản vẽ.
Tôn dày hơn có cho phép tăng bước xà gồ không?
Không tự động. Tôn dày hơn có thể thay đổi năng lực tấm nhưng vít/clip, áp lực gió vùng góc, độ võng xà gồ và tải bảo trì vẫn phải kiểm lại. Phải tra catalogue đúng dòng và có phê duyệt kỹ thuật.
Xà gồ Z200 có chắc chịu nhịp dài hơn C150 không?
Không kết luận chỉ từ ký hiệu. Hai tiết diện có hình học, BMT, mác, sơ đồ gối/giằng và liên kết khác nhau; năng lực phải được kiểm theo dữ liệu hệ được lựa chọn.
Có thể lấy kết quả công cụ LYSAGHT áp cho mọi loại tôn không?
Không. Công cụ có phạm vi profile và tiêu chuẩn tính riêng; kết quả tham khảo cần được đối chiếu bởi người thiết kế cho sản phẩm, vị trí và hồ sơ dự án cụ thể.
Khi nào được tính số cây xà gồ cần mua?
Sau khi người thiết kế xác nhận bước, tọa độ hàng, đoạn đỡ đặc biệt và quy cách từng thanh. Khi đó mới dùng chiều dài, cut list, lap và số lượng theo BOQ để hỏi giá.
Kết luận
Khoảng cách xà gồ mái tôn hợp lý là khoảng cách đã được kiểm và phê duyệt cho toàn bộ hệ mái, không phải một con số chung. Tra đúng bảng span của tôn, kiểm gió hút và liên kết từng vùng, đánh giá tiết diện/nhịp xà gồ cùng tải thực tế, rồi phát hành sơ đồ hàng. Bảng và ví dụ trong bài hỗ trợ đặt câu hỏi và đối soát; không thay thế tính toán hay quyết định của kỹ sư kết cấu.
Minh bạch nội dung
Tác giả & người kiểm duyệt
Bài viết được tách rõ vai trò chuyên môn và vai trò review để người đọc dễ kiểm chứng thông tin trước khi liên hệ báo giá.
Tác giả chuyên môn
Đạt Phạm
Phụ trách nội dung kỹ thuật về thép và vật liệu xây dựng
Các bài viết do Kỹ sư Đạt Phạm biên soạn nhằm giúp khách hàng hiểu đúng về chủng loại thép, cách đọc thông số kỹ thuật, cách đối chiếu quy cách thực tế và các yếu tố ảnh hưởng đến báo giá thép tại từng thời điểm. Thông tin giá và tồn kho cần được xác nhận trực tiếp với Đông Dương SG trước khi đặt hàng.
Lưu ý minh bạch: Giá thép, tồn kho, quy cách và thời gian giao hàng có thể thay đổi theo thị trường. Người đọc nên liên hệ Đông Dương SG để xác nhận thông tin trước khi đặt hàng.
Bảng giá thép xây dựng Liên hệ xác nhận báo giá